Ile wynosi zachowek i jak obliczyć jego wysokość?

Autor: adw. Krzysztof Burzyński · Aktualizacja: 30 kwietnia 2026

„Mama zostawiła mieszkanie w Polsce mojemu bratu. Mieszkam w Niemczech od 20 lat. Czy mam jakieś prawo do tego majątku?" Tak — najczęściej takim prawem jest właśnie zachowek. To pieniężne roszczenie najbliższych spadkodawcy wobec osób, które dostały od niego majątek.

Komu przysługuje zachowek

Zachowek może przysługiwać:

• Zstępnym spadkodawcy — dzieciom, wnukom, prawnukom (jeśli wcześniejsze pokolenie nie żyje, odrzuciło spadek lub zostało wydziedziczone).
• Małżonkowi spadkodawcy.
• Rodzicom spadkodawcy — ale tylko gdy spadkodawca nie zostawił zstępnych.

Nie przysługuje rodzeństwu, dziadkom, dalszym krewnym, partnerowi/partnerce nieformalnej. Zachowku nie dostanie też osoba wydziedziczona w testamencie ani osoba uznana za niegodną dziedziczenia wyrokiem sądu.

Kiedy zachowek się należy

Roszczenie powstaje, gdy uprawniony otrzymał ze spadku mniej niż wartość zachowku. Typowe sytuacje:

• Spadkodawca sporządził testament i powołał do spadku tylko jedną osobę (np. brata, drugą żonę, sąsiadkę), pomijając Ciebie.
• Spadkodawca za życia rozdał majątek w drodze darowizn — np. przepisał mieszkanie wnukowi, a Tobie nic nie zostało.
• Otrzymałeś z testamentu mniej niż wynosi Twój zachowek — np. dostałeś samochód, a brat nieruchomość wartą 800 000 zł.

Ile wynosi zachowek

Co do zasady 1/2 wartości udziału, który przypadałby Ci z dziedziczenia ustawowego. W przypadku osób, które w chwili otwarcia spadku były małoletnie albo trwale niezdolne do pracy — 2/3 tego udziału.

Przykład. Spadkodawca pozostawił dwoje dzieci, A i B. Z ustawy każde z nich dziedziczyłoby po 1/2. Spadkodawca w testamencie powołał wyłącznie A. Wartość spadku to 600 000 zł. Udział B z ustawy wynosiłby 300 000 zł. Zachowek B = 1/2 × 300 000 zł = 150 000 zł.

Co liczy się do podstawy zachowku

To często zaskakuje moich klientów. Do podstawy obliczenia zachowku dolicza się — co do zasady — także darowizny uczynione przez spadkodawcę za życia. Z pewnymi wyjątkami:

• Drobne, zwyczajowo przyjęte darowizny (np. prezenty świąteczne).
• Darowizny dokonane przed więcej niż 10 laty (na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku).
• Pewne wyłączenia dotyczące darowizn na cele społeczne, religijne i charytatywne.

Dlatego przy obliczeniu zachowku nie wystarczy spojrzeć na to, co fizycznie zostawił spadkodawca w chwili śmierci — trzeba zbadać, co rozdał za życia. To często główne pole sporu w sprawach o zachowek.

Od kogo można żądać zachowku

1. W pierwszej kolejności od spadkobiercy (tego, kto został powołany w testamencie).
2. Następnie od obdarowanych przez spadkodawcę za życia, w kolejności od najpóźniejszej darowizny do najwcześniejszej.
3. W ostateczności od zapisobierców windykacyjnych.

Termin — uważaj, krótki

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat:

• od ogłoszenia testamentu — gdy podstawą jest spadek z testamentu;
• od otwarcia spadku — w pewnych sytuacjach związanych z darowiznami i zapisami.

Pięć lat to wbrew pozorom mało, gdy kontakty rodzinne są zerwane, a Ty mieszkasz daleko. Najlepiej skonsultować sprawę zaraz po otrzymaniu informacji o testamencie i wartości majątku spadkowego.

Jak dochodzić zachowku z zagranicy

1. Konsultacja online — analizujemy skład rodziny, treść testamentu, darowizny, wartość majątku.
2. Wezwanie przedsądowe do osoby zobowiązanej (najczęściej spadkobiercy testamentowego). Wiele spraw kończy się tu — ugodą.
3. Pełnomocnictwo dla adwokata — w konsulacie albo z apostille.
4. Pozew o zapłatę zachowku w polskim sądzie. W postępowaniu sądowym kluczowa jest wycena majątku — często przez biegłego rzeczoznawcę.
5. Wyrok i ewentualna egzekucja, jeśli zobowiązany dobrowolnie nie zapłaci.

Praktyczna uwaga: wartość nieruchomości i ruchomości ustala się w stanie z chwili śmierci spadkodawcy, ale po cenach z chwili orzekania. To często powoduje, że im dłużej zwlekasz, tym wyższy może być Twój zachowek — ale ryzyko przedawnienia rośnie szybciej niż wartość roszczenia.

Najczęstsze błędy

• Czekanie „aż brat sam się zgłosi". Nie zgłosi się — to Ty masz roszczenie i Ty musisz wykonać pierwszy krok.
• Pomijanie darowizn z lat wcześniejszych w obliczeniach — to często więcej niż sam spadek.
• Wycena „na oko" — bez profesjonalnej wyceny szanse na satysfakcjonujący wyrok są niższe.
• Brak reakcji na propozycję ugody — czasami warto wziąć 70% i mieć sprawę za sobą zamiast 100% za 3 lata sporu sądowego.

Zobacz też

• Jak stwierdzić nabycie spadku w Polsce nie wyjeżdżając z UK?
• Odrzucenie spadku z zagranicy — jak to zrobić w 6 miesięcy?
• Specjalizacja: prawo spadkowe